Yüzyıllık Tanıklık “Pera”

Aslı Balkan Erçelik

Serisinin ikinci bölümü vitruta Pera. Karşı yaka, geçiş hattı, modern bir cadde. Bugün Şişhane diye bildiğimiz bölgeyi anlamak için, önce haritaların mirasından faydalanıyoruz. 

Çünkü bu hikaye bir semtin değil, en başta bir konumun hikayesi. Bizans döneminde bu bölgeye dair her anlatıya, haritaya bakıldığında karşımıza çıkıyor “Pera” adı.  Yunanca “karşı taraf” anlamına gelen Pera, sınırları bugünkü gibi olan bir yerleşim değil, Haliç’in öte yakasını tanımlayan coğrafi bir ifade. Bizans haritalarında sur içi merkezken, Haliç’in karşısı Pera olarak isimlendirilir ve bağlar, mezarlıklar, askeri ve lojistik boşluklar olarak görünür.

Floransalı din adamı ve seyyah Christoforo Buondelmonte 1422’de gördüğü yerleri el çizimiyle anlatmış, Galata-Pera’yı da gravürde yerleşim olan Galata Kulesi’ne kadar resmetmiştir.

Osmanlı döneminde Şişhane bölgesinin adı bölgede bulunan top dökümhaneleri ve mühimmat üretim alanlarından ilham alarak “Şeşhane” olarak anılır.

Bölge; askeri üretimle ilişkili teknik bir alan olarak şekillenmiş, zamanla yerleşim ve ticaret dokusuna evrilmiştir. Coğrafi konumu itibarıyla Galata ile Pera arasında doğal bir geçiş noktası olan Şişhane, erken dönemden itibaren stratejik ve hareketli bir bölge haline gelir.

Bölge tarihinde belki de mimari olarak kırılma noktası sayılabilecek bir felaket olur, Feridiye Sokağı’ndan başlayan 1870’de Pera Yangını (Büyük Beyoğlu Yangını olarak da kayıtlarda geçer) bölgenin yapısını değiştirir.

Akademisyen Zeynep Çelik bu sürecin Pera’yı “Osmanlı’nın modern kent laboratuvarı” haline getirmesi olarak yorumluyor. Bugünün Meşrutiyet Caddesi ve çevresindeki apartman dokusu, büyük ölçüde bu yangın sonrası yeniden inşa sürecinin bir ürün olur.  Ahşap yapılaşmalar sınırlanır, yeni imar planı hazırlanır.

Yeni inşaa edilen yapılar neo-klasik, Art Nouveau etkileri taşır. Yüksek tavanlı apartmanlar, taş cepheler Pera’nın bugünkü siluetini belirleyen unsurlardan olur. Bu felaket, bölgenin modernleşmesinde zorunlu bir eşiğin geçilmesine sebep olur.

Bugün Şişhane ile Tepebaşı arasında uzanan Meşrutiyet Caddesi, İstanbul’un 19. yüzyıldan itibaren geçirdiği dönüşümün mekânsal bir kaydı niteliğindedir. Bu cadde, Osmanlı İmparatorluğu’nun Batı’yla kurduğu ilişkinin, anayasal düşüncenin ve kent ölçeğinde modernleşme arzusunun görünür olduğu akslardan biridir.

Caddenin Meşrutiyet adını alması, 1908 II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasına rastlar. Bu adlandırma, dönemin politik ve ideolojik iklimiyle doğrudan ilişkilidir. Bu dönemden önce cadde büyük cadde anlamına gelen Pera’nın en önemli caddesi olan Cadde-i Kebir’in devamı, uzantısı olarak anılıyordu.